Województwo małopolskie
Herb województwa Flaga województwa
Województwo małopolskie na mapie Polski
Siedziba wojewody Siedziba sejmiku	Kraków
Urząd Wojewódzki	Kraków, ul. Basztowa 22
Wojewoda	Jerzy Miller
Urząd Marszałkowski	Kraków, ul. Racławicka 56
Marszałek	Marek Sowa
Powierzchnia	15 182,87 km²
Ludność	3 298 270[1] mieszk. (2009)
Gęstość zaludnienia	217 mieszk./km²
Urbanizacja	49,4%
Tablica rejestracyjna	K
TERYT	12
Kod ISO	PL-MA
Podział administracyjny województwa małopolskiego powiaty grodzkie 3 ziemskie 19 gminy miejskie 15 miejsko-wiejskie 41 wiejskie 126
Adres urzędu wojewódzkiego	ul. Basztowa 22 31-156 Kraków
Małopolski Urząd Wojewódzki
Oficjalna strona województwa małopolskiego

Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Województwo zajmuje powierzchnię 15 182 km² oraz jest jednym z mniejszych regionów Polski (12 miejsce w kraju). Pod względem liczby mieszkańców (3 mln 298 tys. osób) województwo istnieje na 4 miejscu w Polsce. Gęstość zaludnienia jest tu jedną z najwyższych w kraju (małopolskie – 217 osób/km², średnia krajowa – 122 osób/km²).

Wedle danych z 31 grudnia 2009 roku województwo miało 3298,3 tys. mieszkańców^[1].

Spis treści 1 Historia województwa 2 Geografia 2.1 Położenie 2.2 Topografia 2.3 Klimat 2.4 Stosunki wodne 2.5 Miasta 2.6 Euroregiony 2.7 Demografia 3 Administracja oraz polityka 3.1 Samorząd 3.2 Administracja rządowa 3.3 Polityka 4 Przyroda 4.1 Ochrona środowiska 4.2 Zanieczyszczenie środowiska 4.3 Lasy 4.4 Pustynia 5 Kalendarium historyczne 5.1 Starożytność 5.2 Średniowiecze 5.3 Wczesna nowożytność 5.4 Nowożytność 5.5 Okres wojenny oraz międzywojenny 6 Gospodarka 6.1 Przemysł 6.2 Okręgi przemysłowe 6.3 Zasoby surowców mineralnych 6.4 Energia 6.5 Przedsiębiorczość 6.6 Inwestycje zagraniczne 7 Komunikacja 7.1 Lotnicza 7.2 Drogowa 7.3 Kolejowa 7.4 Autobusowa 7.5 Granice państwa 8 Demografia 8.1 Mniejszości narodowe oraz grupy etniczne 8.2 Wspólnoty wyznaniowe 9 Kultura 9.1 Media 9.2 Nauka oraz oświata 9.3 Turystyka oraz wypoczynek 10 Podział administracyjny 11 Sprawdź też 12 Uwagi 13 Przypisy 14 Linki zewnętrzne

Historia województwa

Województwo małopolskie, jako jedyne ma prawo do posiadania w swoim herbie, godła Państwa Polskiego, czyli białego orła w koronie, z głową zwróconą w prawą stronę, na czerwonym tle. Pozostaje więc tradycyjnie jego depozytariuszem^[2]. Dewizą województwa było: Mater et Metropolis Omnium Terrarum Poloniae (pol. Matka oraz stolica wszystkich ziem Polski).^{potrzebne źródło}

Województwo małopolskie było utworzone w 1999 roku obejmując mniejszy fragment Małopolski historycznej oraz geograficznej. Stworzono je z województw poprzedniego podziału administracyjnego, mianowicie z:

• krakowskiego (w całości)
• nowosądeckiego (w całości)
• tarnowskiego^[a] (oprócz gmin powiatu dębickiego oraz gmin Radomyśl Wlk. oraz Wadowice Grn. z powiatu mieleckiego)
• bielskiego (tylko gminy powiatów suskiego, wadowickiego oraz oświęcimskiego)
• katowickiego (tylko gminy powiatów olkuskiego^[b] i chrzanowskiego oraz gmina Brzeszcze z powiatu oświęcimskiego)
• kieleckiego (tylko gminy powiatu miechowskiego oraz gminy Pałecznica oraz Koszyce z powiatu proszowickiego)
• krośnieńskiego (tylko gminy Biecz oraz Lipinki z powiatu gorlickiego)

Geografia

Położenie

Wedle danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia województwa wynosiła 15 182,79 km², co stanowi 4,9% powierzchni Polski^[3].

Województwo małopolskie zawiera w sobie fragmenty Karpat Zachodnich oraz Wyżyny Małopolskiej. Równocześnie zawiera w sobie zachodnią cząstka krainy historycznej oraz geograficznej zwanej Małopolską.

Województwo małopolskie leżące jest na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych. Przez jego obszar wiodą szlaki tranzytowe ze wschodu na zachód oraz z północy na południe: linie kolejowe oraz drogi krajowe. Na południu województwo sięga do granicy państwa. Graniczy z województwem śląskim (od zachodu), świętokrzyskim (od północy), podkarpackim (od wschodu) oraz z Republiką Słowacką (od południa).

Topografia

Środowisko geograficzne województwa małopolskiego jest zróżnicowane, a ukształtowanie powierzchni ma charakter zdecydowanie górski oraz wyżynny. Posiada urozmaiconą rzeźbę terenu, o czym świadczą następujące liczby:

• 9% województwa leży poniżej 200 m n.p.m.,
• ponad 50% powyżej 500 m n.p.m.,

Najwyższym punktem województwa jest szczyt Rysy (2499 m n.p.m.) położony w Tatrach, górotworze o charakterze alpejskim. W województwie leżą rozliczne ośrodki sportów zimowych, które układają się zgodnie z przebiegiem równoleżników.

Klimat

Województwo małopolskie leży w strefie klimatu umiarkowanego. W tym regionie jest duża amplituda temperatur wynikająca z dużego zróżnicowania wysokości. Maksymalna zanotowana tutaj temperatura wynosi +37 °C, a minimalna –38 °C.

Pokrywa śnieżna w Tatrach wielokrotnie utrzymuje się od listopada do połowy maja, ale jego opady są możliwe o każdej porze roku. W innych górskich rejonach śnieg pokrywa stoki do marca, a na sztucznie dośnieżanych stokach narciarskich da się czasami szusować nawet na początku kwietnia.

Małopolski klimat ma swoje anomalie. Najbardziej znana to „halny” – gwałtowny, ciepły wiatr, który w parę dni może stopić nawet kilkadziesiąt centymetrów śniegu. Z kolei „orawiak” to wiatr zimny (wiejący od Babiej Góry), który temperaturę na Podhalu może obniżyć nawet o parę stopni. Najkorzystniejsza pogoda jest w maju, czerwcu, sierpniu, wielokrotnie także we wrześniu.

Stosunki wodne

Na terenie województwa dominuje^{styl do poprawy} zlewisko Morza Bałtyckiego z dorzeczem Wisły – zajmuje ok. 90% powierzchni. W południowo-zachodniej części województwa spotykamy^{styl do poprawy} zlewisko Morza Czarnego z dorzeczem Dunaju.

Miasta

W województwie małopolskim jest 61 miast, w tym 3 miasta na prawach powiatów. Miasta zostały uszeregowane wedle liczby mieszkańców. Liczba ludności oraz powierzchnia wg GUS z 1 stycznia 2009 r.

lp.	herb	miasto	ludność	powierzchnia (km²)	gęstość zaludnienia (osób/km²)
1		Kraków	755 000	326,80	2310
2		Tarnów	115 158	72,38	1591
3		Nowy Sącz	84 556	57,06	1482
4		Oświęcim	40 156	30,30	1325
5		Chrzanów	39 049	38,31	1019
6		Olkusz	37 174	25,66	1449
7		Nowy Targ	33 339	50,42	661
8		Bochnia	29 748	29,89	995
9		Gorlice	28 437	23,56	1207
10		Zakopane	26 846	84,35	318
11		Skawina	23 660	20,48	1155
12		Andrychów	21 468	10,28	2088
13		Trzebinia	20 102	31,30	642
14		Wieliczka	19 601	13,37	1466
15		Wadowice	19 288	10,63	1815
16		Kęty	19 132	23,14	827
17		Myślenice	18 096	30,14	600
18		Libiąż	17 410	35,88	485
19		Brzesko	16 828	11,73	1435
20		Limanowa	14 781	18,64	793
21		Rabka-Zdrój	13 048	36,59	357
22		Miechów	11 618	15,49	750
23		Brzeszcze	11 579	19,17	504
24		Dąbrowa Tarnowska	11 402	23,07	494
25		Krynica-Zdrój	11 085	40,17	276
26		Bukowno	10 574	63,42	167
27		Krzeszowice	9 996	16,84	594
28		Sucha Beskidzka	9 629	27,46	351
29		Niepołomice	9 132	27,08	337
30		Chełmek	9 074	8,31	1092
31		Wolbrom	9 026	9,81	920
32		Stary Sącz	8 990	16,56	543
33		Mszana Dolna	7 500	27,10	277
34		Tuchów	6 528	18,15	360
35		Sułkowice	6 391	16,46	388
36		Szczawnica	6 184	87,89	70
37		Dobczyce	6 171	12,97	476
38		Proszowice	6 154	7,21	854
39		Grybów	5 994	17,00	353
40		Maków Podhalański	5 797	20,04	289
41		Piwniczna-Zdrój	5 793	38,30	151
42		Jordanów	5 194	20,92	248
43		Muszyna	5 018	23,96	209
44		Biecz	4 561	17,80	256
45		Słomniki	4 325	3,34	1295
46		Kalwaria Zebrzydowska	4 288	5,50	780
47		Żabno	4 250	11,12	382
48		Szczucin	4 166	6,84	609
49		Zator	3 705	11,53	321
50		Skała	3 678	2,97	1238
51		Wojnicz	3 509	8,50	413
52		Alwernia	3 362	8,87	379
53		Bobowa	3 010	7,20	418
54		Ryglice	2 802	25,08	112
55		Radłów	2 793	16,17	173
56		Nowy Wiśnicz	2 740	5,05	543
57		Ciężkowice	2 395	9,99	240
58		Czchów	2 256	14,08	160
59		Świątniki Górne	2 140	4,44	482
60		Nowe Brzesko	1 700	7,30	233
61		Zakliczyn	1 534	4,02	382

  Sprawdź też: Miasta w Polsce (statystyki).

Euroregiony

Na terenie województwa funkcjonują trzy Euroregiony:

• Euroregion Tatry – na południu
• Euroregion Beskidy – na południowym zachodzie
• Euroregion Karpacki – na wschodzie

Demografia

Dane z 31 grudnia 2009 r.^[4]:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	3 298 300	100	1 700 204	51,5	1 598 066	48,5
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	217,0		111,3		104,7

Administracja oraz polityka

Samorząd

Organem stanowiącym samorządu jest Sejmik Województwa Małopolskiego, składający się z 39 radnych. Siedzibą sejmiku województwa jest Kraków. Sejmik wybiera organ wykonawczy samorządu, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem.

Podział klubów w Sejmiku Województwa Małopolskiego (stan na grudzień 2010 r.):

• Platforma Obywatelska – 17 radnych
• Prawo oraz Sprawiedliwość – 16 radnych
• Polskie Stronnictwo Ludowe – 4 radnych
• Sojusz Lewicy Demokratycznej – 2 radny

Marszałkowie

• od 1998 do 2002 Marek Nawara
• od 2002 do 2006 Janusz Sepioł
• od 2006 do 2010 Marek Nawara
• od 2010 Marek Sowa

Administracja rządowa

Terenowym organem administracji rządowej jest Wojewoda Małopolski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Kraków^[5], gdzie istnieje Małopolski Urząd Wojewódzki w Krakowie. W ramach urzędu działają także 2 delegatury: w Tarnowie oraz w Nowym Sączu.

Delegatury urzędu wojewódzkiego zawierają w sobie swoim zasięgiem obszar działania^[6]:

• delegatura w Nowym Sączu powiaty: gorlickiego, limanowskiego, oraz nowosądeckiego oraz miasto Nowy Sącz;
• delegatura w Tarnowie powiaty: bocheńskiego, brzeskiego, dąbrowskiego, oraz tarnowskiego oraz miasto Tarnów.

Wojewodowie Małopolscy

• Ryszard Masłowski od 1999 do 2001
• Jerzy Adamik od 2001 do 2005
• Witold Kochan od 2005 do 2006
• Maciej Klima od 22 września 2006 do 29 listopada 2007
• Jerzy Miller od 29 listopada 2007 do 29 października 2009
• Stanisław Kracik od 29 października (od 2009 do 2011)
• Jerzy Miller (od 2011)

Wicewojewoda

• Stanisław Sorys od 28 grudnia 2007

Polityka

Mieszkańcy województwa wybierają łącznie 41 posłów na Sejm w czterech okręgach wyborczych: nr 12, nr 13, nr 14, nr 15. Mieszkańcy wybierają 8 senatorów w jednomandatowych okręgach wyborczych: nr 30, nr 31, nr 32, nr 33, nr 34, nr 35, nr 36, nr 37.

Do Parlamentu Europejskiego są wybierani 7 posłowie z okręgu wyborczego nr 10, który zawiera w sobie także województwo świętokrzyskie.

Przyroda

Ochrona środowiska

Województwo małopolskie ma urozmaicone warunki naturalne oraz stosunkowo nieskażone środowisko naturalne większości regionu. Bogaty jest świat roślinny oraz zwierzęcy. Pośrednim dowodem takiego stanu rzeczy jest liczba znajdujących się na terenie Małopolski obszarów chronionych:

• 6 parków narodowych
  • Babiogórski Park Narodowy
  • Gorczański Park Narodowy
  • Magurski Park Narodowy (niewielki fragment; siedziba dyrekcji w woj. podkarpackim)
  • Ojcowski Park Narodowy
  • Pieniński Park Narodowy
  • Tatrzański Park Narodowy
• 11 parków krajobrazowych Sprawdź artykuł – parki krajobrazowe województwa małopolskiego.
• 10 obszarów chronionego krajobrazu
• 84 rezerwatów przyrody
• 2189 pomników przyrody

W efekcie ochroną objętych jest 53% powierzchni województwa małopolskiego, co stawia je na pierwszym miejscu w kraju.^{potrzebne źródło}

Zanieczyszczenie środowiska

Struktura oczyszczania ścieków komunalnych w 2006 r.^{potrzebne źródło}

ścieki	%
oczyszczone z podwyższonym usuwaniem biogenów	44%
oczyszczone biologicznie	19,6%
oczyszczone mechanicznie	35,8%
nie oczyszczone	0,6%

Rośnie liczba rzek w II oraz III klasie czystości, mniej jest wód pozaklasowych. Zmniejsza się także poziom zanieczyszczenia powietrza, chociaż w wielu miastach poziom zanieczyszczenia przekracza ustalone normy. Coraz więcej odpadów trafia do ponownego wykorzystania.^{potrzebne źródło}

Postępowanie z odpadami w 2005 r.^{potrzebne źródło}

rodzaj postępowania	ilość w tys. t
wytworzone	9484,4
poddane odzyskowi	6583,0
unieszkodliwione	1891,9
składowane	1237,2
magazynowane czasowo	1009,5

W ciągu ostatnich 5 lat długość sieci kanalizacyjnej w Małopolsce wzrosła o ponad połowę oraz wynosi aktualnie 5852 km.^{potrzebne źródło}

Lasy

Ze zróżnicowania gatunków gleb, a także różnicy położenia terenu względem poziomu morza wynika bardzo duże zróżnicowanie małopolskich lasów – od borów nizinnych, poprzez siedliska wyżynne aż po bory wysokogórskie.

Drzewostany najbardziej dla Małopolski charakterystyczne to lasy bukowe, porastające m.in. znaczną cząstka Beskidów, a także świerkowy starodrzew, dla przykładu charakterystyczne tatrzańskie „smreki”. Cenny kompleks leśny województwa małopolskiego to Puszcza Niepołomicka – wyłączny pozostały fragment olbrzymiego kompleksu rozciągającego się przed kilkuset laty na wschód od Krakowa. Tutaj polował niegdyś Władysław Jagiełło, a później Królowa Bona. Do dzisiaj w Puszczy Niepołomickiej żyje stado żubrów.

W województwie małopolskim jest parę fragmentów lasu o charakterze pierwotnym, położonych w Pieninach, w Babiogórskim Parku Narodowym, Tatrach czy Beskidzie Sądeckim. Te lasy są schronieniem dla zagrożonych gatunków roślin oraz zwierząt; nie tylko tych, których nazwy znane są tylko fachowcom, ale także najsłynniejszych: szarotki alpejskiej, krokusa, a spośród zwierząt: orła przedniego, świstaka, kozicy. W małopolskich lasach da się znaleźć grzyby takie jak rydze oraz borowiki, a także borówki oraz inne leśne owoce.

Pustynia

W województwie małopolskim istnieje pustynia – leżąca na zachód od Olkusza, rozciąga się pomiędzy miejscowościami Klucze, Chechło oraz Błędów. Chociaż piaski Pustyni Błędowskiej umieją w lecie nagrzewać się do temperatury 70 °C to w sensie klimatycznym teren ten pustynią nie jest. Dlatego powiodły się podjęte w latach 50. oraz 60. XX w. próby obsadzania jej roślinnością. W efekcie każdy kto chce odwiedzić pustynię winien się spieszyć: jej obszar zmniejsza się z roku na rok oraz z niegdysiejszych 80 km² skurczył się do ok. 30 km².

Kalendarium historyczne

Starożytność

• IV wiek p.n.e. – IV wiek n.e. Okres osadnictwa celtyckiego
• I-IV wiek n.e. – Okres wpływów rzymskich
• V wiek – Koniec osadnictwa celtyckiego

Średniowiecze

• VI-VII wiek – Słowianie w dorzeczu górnej Wisły
• VIII wiek – Powstanie grodu na wzgórzu wawelskim
• IX wiek – Powstanie Podegrodzia
• 890 – Najazd Wielkomorawian, chrystianizacja plemion małopolskich
• 990 – Podbój Krakowa oraz ziem dorzecza górnej Wisły przez księcia Polan Mieszka
• 1072 – Stanisław ze Szczepanowa stał się biskupem
• 1088 – Kult św. Stanisława
• 1138 – Bolesław Krzywousty przed śmiercią nadał ustawę sukcesyjną.
• 1184 – Florian małopolskim świętym
• 1222 – Biskup Iwo Odrowąż
• 1225 – Cystersi pod Krakowem
• 1237 – Klasztor Franciszkanów w Krakowie
• 1241 – Najazd na Małopolskę Tatarów
• 1251 – Kopalnia soli Bochnia
• 1253 – Kanonizacja św. Stanisława
• 1257 – Nadanie aktu lokacyjnego Krakowowi
• 1259 – Małopolskę dotknęło trzęsienie ziemi
• 1292 – Nadanie aktu lokacyjnego dla miasta Nowy Sącz
• 1306 – Władysław Łokietek zajął dzielnicę krakowską oraz rozpoczął dzieło zjednoczenia państwa polskiego
• 1320 – Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski. Kraków stał się miastem koronacyjnym
• 1330 – Nadanie aktu lokacyjnego dla miasta Tarnów przez W. Łokietka
• 1333 – Śmierć Władysława Łokietka. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umocnił rolę miasta jako metropolii monarszej
• 1344 – Kazimierz Wielki opanował ziemię sanocką oraz przemyską, które są częścią dzielnicy Małopolskiej
• 1346 – W Wiślicy Kazimierz Wielki wydał tzw. Statuty Wiślickie, stanowiące skodyfikowane prawo dzielnicy małopolskiej
• 1364 – Zjazd Monarchów w Krakowie zakończony, jak podaje legenda, ucztą wydaną na cześć gości przez mieszczanina krakowskiego Mikołaja Wierzynka
• 1368 – Kazimierz Wielki nadał statuty podkrakowskim żupom solnym, tworząc nowoczesne, największe w Małopolsce oraz w Polsce przedsiębiorstwo przemysłowe
• 1376 – Najazd litewski na Małopolskę
• 17 lipca 1399 – W Krakowie zmarła w opinii świętości Królowa Jadwiga
• 1423-1465 – Biskupem krakowskim był Zbigniew Oleśnicki
• 9 stycznia 1433 – W Krakowie stał się ponowiony przywilej jedlneński (1430 r.), gwarantujący szlachcie wolność osobistą (tzw. Neminem Captivabimus)
• 19 marca 1454 – Król Polski zhołdował księstwo oświęcimskie

Wczesna nowożytność

• 1494 – Włączenie do Korony księstwa zatorskiego przez Jana Olbrachta
• 10 kwietnia 1525 – Hołd pruski na płycie Rynku Głównego w Krakowie
• 1563-1564 – Ostateczna inkorporacja do Polski księstw – oświęcimskiego oraz zatorskiego
• 14 kwietnia 1570 – W Sandomierzu doszło do połączenia wyznań protestanckich – luteran, kalwinów oraz braci czeskich, którzy składają się na tzw. wyznanie polskie. Akt ten bywa zwany Zgodą Sandomierską
• 1587 – Najazd na Małopolskę habsburskiego arcyksięcia Maksymiliana III, pretendenta do korony polskiej. Jesienią armia austriacka bezskutecznie oblegała Kraków
• 26 maja 1584 – Na zamku wawelskim ścięto banitę Samuela Zborowskiego
• 1591 – Zburzenie zboru protestanckiego w Krakowie w czasie tumultu religijnego
• 1604 – Do Krakowa przybył rzekomy syn Iwana IV Groźnego, Dymitr zwany samozwańcem. Przy czynnym poparciu magnaterii małopolskiej oraz mieszczan Krakowa, uzyskał pomoc w swej wyprawie na Moskwę
• 1611 – Katastrofalny w skutkach pożar Nowego Sącza
• wrzesień-październik 1655 – Kampania armii szwedzkiej doprowadziła do zajęcia większości Małopolski. Oblężony poddał się Kraków (18 X), padły także inne miasta (Nowy Sącz, Tarnów, Żywiec).
• 13 grudnia 1655 – Powstanie mieszczan odbija z rąk szwedzkich Nowy Sącz
• 1668 – Abdykacja Jana Kazimierza. Król wyjeżdżając z Polski zatrzymał się na dłużej w Krakowie gdzie zamieszkał w Pałacu „Krzysztofory”, obecnej siedzibie Muzeum Historycznego m. Krakowa
• 1700-1716 – Z uwagi na z toczącą się tzw. III wojną północną, przez Małopolskę przeciągnęły oddziały szwedzkie, rosyjskie, saskie oraz polskie, niszcząc katastrofalnie cały region.
• 1707-1710 – Katastrofalna zaraza, która objęła Kraków oraz okolicę pochłonęła blisko 20 000 ofiar
• 1734 – Z uwagi na z toczącą się wojną sukcesyjną polską, przez Małopolską przeszły korpusy wojsk saskich oraz polskich wiernych Stanisławowi Leszczyńskiemu
• 1769 – Pod pretekstem walk konfederacji barskiej wojska austriackie zajęły grody spiskie oraz okolice Nowego Targu oraz Nowego Sącza
• 1770-1771 – W walkach konfederatów barskich wybitną rolę odegrały umocnienia w Tyńcu, Lanckoronie oraz w mieście Krakowie oraz na zamku wawelskim
• 1772 – I rozbiór Polski. Południowa cząstka Małopolski (bez Krakowa) przypadła Austrii
• 1795 – III rozbiór Polski. Północna cząstka Małopolski pomiędzy Bugiem, Wisłą oraz Pilicą dostała się w ręce austriackie
• kwiecień-lipiec 1809 – Ofensywa Ks. Józefa Poniatowskiego wyzwala z rąk austriackich ziemie III zaboru w tym m.in. Kraków oraz przyłacza je do księstwa warszawskiego
• 1813 – Ks. Józef Poniatowski wraz z wojskiem polskim opuścił Kraków, który zajmują wojska rosyjskie
• 1815 – Kongres wiedeński podzielił ostatecznie Małopolskę pomiędzy Rosję oraz Austrię. Kraków wraz z okolicami tworzy niezależne teoretycznie państewko tzw. Rzeczpospolitą Krakowską
• 1846 – Powstanie krakowskie oraz powstanie chochołowskie. Likwidacja Rzeczypospolitej Krakowskiej oraz włączenie Krakowa do austriackiej Galicji jako stolicę Wielkiego Księstwa Krakowskiego

Nowożytność

• 26 kwietnia 1848 – Wiosna Ludów w Krakowie zakończona zbombardowaniem miasta przez wojsko austriackie
• 1864-1865 – Stan oblężenia w Galicji w związku z toczącym się powstaniem styczniowym
• 1867 – Galicja otrzymała z rąk cesarza Franciszka Józefa I autonomię
• 1869 – Wprowadzenie języka polskiego jako urzędowego w Galicji
• 1884 – Otwarcie tzw. podkarpackiej linii kolejowej (Nowy Sącz, Krynica)

Okres wojenny oraz międzywojenny

• wrzesień 1914 – Przysięga Legionów Polskich na Błoniach krakowskich
• 3-8 września 1939 – Małopolska była zajęta przez armię hitlerowską.
• 18 stycznia 1945 – Wojska radzieckie wkroczyły do Krakowa

Gospodarka

W 2008 r. produkt krajowy brutto woj. małopolskiego wynosił 94,8 mld zł, co stanowiło 7,4% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 86,3% średniej krajowej, co plasowało małopolskie na 8. miejscu względem innych województw^[7].

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. małopolskiego w 1. kwartale 2011 r. wynosiło 3324,60 zł, co lokowało je na 5. miejscu względem wszystkich województw^[8].

W końcu czerwca 2011 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 136,1 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 9,9% do aktywnych zawodowo^[9].

Przemysł

Województwo małopolskie jest jednym z najbardziej zróżnicowanych pod względem poziomu rozwoju gospodarczego regionów w Polsce. Dysponuje ono znaczącym w skali kraju potencjałem społeczno-gospodarczym. Wytwarza 7,2% PKB, co daje mu 5 miejsce w kraju. Mocna pozycja w gospodarce kraju wynika z dużego udziału w globalnej wartości produkcji sprzedanej przemysłu oraz budownictwa, odpowiednio 7% oraz 8%. Region jest szczególnie aktywny w dziedzinie budownictwa mieszkaniowego (2 miejsce w kraju^{potrzebne źródło}). Jednak w wielu gałęziach dominuje gospodarka tradycyjna — praco-, materiało- oraz kapitałochłonna o bardzo niskim poziomie konkurencyjności międzynarodowej. W województwie małopolskim jest mała w porównaniu do średniej krajowej stopa bezrobocia — 7,2%^{potrzebne źródło}.

Okręgi przemysłowe

Na terenie województwa leżą obszary 4 okręgów przemysłowych:

1. Krakowski
2. Jaworznicko-Chrzanowski
3. Tarnowski
4. Karpacki

Zasoby surowców mineralnych

• sól kamienna – Bochnia, Wieliczka (obecnie muzeum)
• ropa naftowa – okolice Gorlic
• węgiel kamienny – okolice Brzeszcz oraz Libiąża
• rudy cynku oraz ołowiu – okolice Chrzanowa oraz Olkusza
• wody mineralne – Krynica, Muszyna oraz okolice
• wody geotermalne – Podhale
• niewielkie złoża gazu ziemnego – okolice Krakowa oraz Babiej Góry
• surowce budowlane, tj.: kamień budowlany oraz kamień drogowy, wapienie, gliny ceramiczne oraz kruszywo budowlane

Energia

Produkcją energii dla województwa małopolskiego zajmują się z reguły elektrownie cieplne na węgiel kamienny.^{potrzebne źródło} Największe z nich leżą w Krakowie, Skawinie oraz Trzebini (0,5 tys. – 1 tys. MW) oraz w Tarnowie (100 – 500 MW).

W województwie leżą także elektrownie wodne oraz elektrownie wiatrowe o mocy mniejszej niż 100 MW. Energie elektryczną wytwarzają także geotermalne źródła energii, zespoły prądotwórcze oraz kotły grzewcze przy oczyszczalniach ścieków oraz zespoły prądotwórcze oraz ciepłownicze na wysypiskach śmieci (z biogazu).^{potrzebne źródło}

Przedsiębiorczość

W województwie zarejestrowanych jest prawie 298 tys. firm. Od lat liczba ta systematycznie wzrasta. Przeważajaca ilość z nich to podmioty zaliczane do sektora MŚP.^{potrzebne źródło}

Inwestycje zagraniczne

Ta sekcja wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie potrafią naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, trzeba też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu. Sprawdź też: Zasady tworzenia list.

Najwięksi inwestorzy zagraniczni na koniec 2005 r.^{potrzebne źródło}

lp.	inwestor	kraj pochodzenia	rodzaj działności
1	HVB Group	Niemcy	bankowość, wynajem nieruchomości
2	Philip Morris	USA	produkcja papierosów
3	ArcelorMittal	Wielka Brytania/Holandia	produkcja stali
4	CEZ	Czechy	Produkcja energii elektrycznej
5	Electricite de France	Francja	produkcja energii elektrycznej
6	Pliva	Chorwacja	produkcja farmaceutyków

Komunikacja

Lotnicza

Międzynarodowy Port Lotniczy Kraków-Balice ma regularne połączenia z miastami Europy, Ameryki Północnej oraz Izraelem. Trwa rozbudowa terminala pasażerskiego, który aktualnie obsługuje ponad 3 mln osób rocznie. Zwiększa się liczba odprawianych pasażerów oraz ładunków.^{potrzebne źródło}

Drogowa

Autostrada A4 łączy region z woj. śląskim oraz dolnośląskim, a także z Niemcami. Trwa budowa autostrady w kierunku wschodnim (odcinek Szarów – Tarnów). Trasa ta połączy Niemcy przez Polskę z Ukrainą. W ostatnich latach największym przedsięwzięciem było dokończenie południowej obwodnicy autostradowej Krakowa,^{potrzebne źródło} dzięki czemu ruch tranzytowy wschód-zachód omija miasto.

Kolejowa

Małopolska ma bezpośrednie połączenia kolejowe ze wszystkimi większymi miastami w Polsce oraz połączenia międzynarodowe z: Wiedniem, Pragą, Berlinem, Dreznem, Frankfurtem nad Menem oraz Frankfurtem nad Odrą, Lipskiem, Bukaresztem, Bratysławą, Koszycami, Kijowem, Lwowem, Odessą oraz Budapesztem.

Autobusowa

Autobusem da się dojechać do większych miejscowości w Małopolsce. Dworce autobusowe leżą zwykle w pobliżu dworców kolejowych, co ma znaczenie dla łatwości zmiany środka transportu.

Granice państwa

Na południu Małopolska graniczy ze Słowacją. Obydwa kraje połączone są licznymi^{styl do poprawy} drogami krajowymi oraz szlakami kolejowymi oraz turystycznymi.

Demografia

Liczba ludności (dane z 30 listopada 2007):

	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
	osób	%	osób	%	osób	%
Ogółem	3 274 627	100	1 687 338	51,5	1 587 289	48,5
Miasto	1 620 769	100	853 935	52,7	766 834	47,3
Wieś	1 653 858	100	833 403	50,4	820 455	49,6

Mniejszości narodowe oraz grupy etniczne

Województwo małopolskie zamieszkują przedstawiciele czterech mniejszości narodowych: Słowacy, Ukraińcy, Żydzi oraz Ormianie.

Podczas narodowego spisu powszechnego ludności przeprowadzonego w 2002 r. wśród obywateli RP do poszczególnych mniejszości narodowych przynależność zadeklarowało:

• Słowacy – 1710 osoby w tym w województwie małopolskim – 1572
• Ukraińcy – 27 172 osoby w tym w województwie małopolskim – 472
• Żydzi – 1055 osoby w tym w województwie małopolskim – 50
• Ormianie – 262 osoby w tym w województwie małopolskim – 22

Powyższe dane statystyczne, zebrane na podstawie spisu powszechnego, oparte są o subiektywne czynniki takie jak samookreślenie, poczucie przynależności do danej grupy mniejszościowej, a niekoniecznie zależne od takich kategorii jak np. przynależność językowa czy religijna.

Województwo małopolskie zamieszkują przedstawiciele 2 grup etnicznych: Łemkowie oraz Romowie.

Oficjalne statystyki podają, że w województwie małopolskim zamieszkuje 1678 Romów, nieoficjalne wskazują liczbę oscylującą wokół pięciu tysięcy.^{potrzebne źródło} Pierwsza wzmianka historyczna, którą da się odnieść do Romów/Cyganów w Polsce pochodzi z 1401 r. oraz dotyczy mieszczanina Cigana zamieszkującego Podgórze koło Krakowa. Romowie w tym czasie przywędrowali do Polski z południa, od strony Węgier, dokąd dotarli z Bałkanów. Ich praojczyzną są Indie, skąd wyemigrowali ok. X w.

Romowie w Polsce dzielą się, w zależności od stosunku do tradycji koczowniczych na grupę osiadłą – Karpaccy Romowie oraz grupy wędrowne. Karpaccy Romowie (nazwa nadana przez uczonych) nazwani zostali przez innych Górskim Cyganami – Begitka Roma, Bergare, Bergary. Z biegiem czasu sami tę nazwę przyjęli jako własną. Wśród wędrownych (od 1964 r. zaczęto ich osiedlać naciskami administracyjnymi) najliczniejszą grupę stanowią Polska Roma, przybyli do Polski z Zachodu Europy w XVI w. W początku II poł. XIX w. z terenów obecnej Rumunii przybyły grupy Kełderaszy (Kelderari, Kalderari – Kotlarze) oraz Lowarów (Koniarzy).

Wspólnoty wyznaniowe

 Osobny artykuł: Struktury wyznaniowe w województwie małopolskim.

Kultura

W województwie małopolskim dzieją się rozliczne festiwale o międzynarodowej renomie, m.in. Festiwal Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu, czy Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem, a także Tydzień Kultury Beskidzkiej, Babiogórska Jesień, Łemkowska Watra oraz Święto Borówki w Zubrzycy Górnej.

Województwo małopolskie ma nader dużą liczbę instytucji kultury. Co czwarty zwiedzający polskie muzeum trafia do jednej z placówek na terenie województwa małopolskiego. W zbiorach państwowych, kościelnych oraz kolekcjach prywatnych istnieje 20 proc. wszystkich polskich dzieł sztuki. Najważniejsze ekspozycje znajdują się: na Zamku Królewskiego na Wawelu, w oddziałach Muzeum Narodowego, w muzeach okręgowych w Tarnowie oraz Nowym Sączu, muzeach diecezjalnych w Tarnowie oraz Krakowie. W Tarnowie istnieje jedyna w Europie stała wystawa poświęcona pamięci Romów.

Instytucje kulturalne w Małopolsce:

Instytucja kulturalna	ilość budynków
Biblioteki oraz filie bibliotek	766
Domy oraz ośrodki kultury oraz kluby oraz świetlice	489
Galerie sztuki	66
Kina	47
Muzea wraz z oddziałami muzealnymi	103
Teatry zawodowe oraz instytucje muzyczne	19

Media

W województwie małopolskim działają dwie stacje telewizyjne: Ośrodek Regionalny Telewizji Polskiej S.A. oraz TVN Południe. Ponadto liczni operatorzy sieci kablowych, działający zwłaszcza w miastach oraz na dużych osiedlach, dostarczają pakiet programów telewizyjnych oraz radiowych; uruchomili także własne programy o charakterze lokalnym, z reguły informacyjno-rozrywkowe. W województwie małopolskim nadają także radia ogólnopolskie takie jak RMF FM, Radio ZET, regionalne Radio Kraków, a także lokalne, np. Radio ESKA, Radio Złote Przeboje, Radio Alex, Radio RDN Małopolska (dawniej Radio Dobra Nowina) czy Radio VOX FM Kraków. W Krakowie leżą siedziby oraz serwerownie czołowych portali internetowych Onet.pl oraz Interia.pl. Działają także inne portale regionalne – Nowa Małopolska, Moje Miasto Kraków, Nasze Miasto.

Województwo małopolskie ma drugą pozycją w kraju pod względem liczby zarejestrowanych oficyn wydawniczych, z których przeważajaca ilość stanowią wydawnictwa prywatne oraz kościelne oraz klasztorne.^{potrzebne źródło}

Nauka oraz oświata

Województwo małopolskie jest trzecim regionem Polski pod względem liczby studentów. Znajduje się tu najstarsza w Polsce uczelnia wyższa – Uniwersytet Jagielloński o ponad 600-letniej tradycji. Z kolei wśród prywatnych uczelni ekonomicznych w ogólnopolskich klasyfikacjach najwyżej oceniane są: Wyższa Szkoła Biznesu w Nowym Sączu oraz krakowska Wyższa Szkoła Zarządzania oraz Bankowości. Wyższe uczelnie koncentrują się z reguły w Krakowie. W 34 małopolskich uczelniach kształci się ponad 203 tysięcy studentów.

Ta sekcja wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie potrafią naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, trzeba też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu. Sprawdź też: Zasady tworzenia list.

Ważniejsze z nich to:

• Uniwersytet Jagielloński
• Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie im. Stanisława Staszica
• Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
• Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki
• Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie
• Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie im. Komisji Edukacji Narodowej
• Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie im. Bronisława Czecha
• Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie im. Jana Matejki
• Akademia Muzyczna w Krakowie
• Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna w Krakowie im. Ludwika Solskiego
• Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie
• Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
• Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie
• Małopolska Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Tarnowie
• Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Oświęcimiu
• Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu
• Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości w Nowym Sączu
• Wyższa Szkoła Biznesu - National-Louis University w Nowym Sączu

Turystyka oraz wypoczynek

Małopolska trzeba do wielokrotnie odwiedzanych polskich regionów. W 2007 r. przyjechało tu ponad 14,5 milionów turystów, w tym 3 miliony z zagranicy (najwięcej z Niemiec, USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch oraz Rosji oraz Ukrainy).

Atrakcje turystyczne to: Kraków, Kopalnia Soli w Wieliczce, były obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, a także najwyższe polskie góry – Tatry, oraz Zakopane, nazywane zimową stolicą Polski. Region to także cel turystyki pielgrzymkowej (sanktuaria w Kalwarii Zebrzydowskiej oraz Krakowie-Łagiewnikach, dom narodzin Jana Pawła II w Wadowicach) oraz leczniczej (9 miejscowości uzdrowiskowych w całym województwie). Corocznie od 1999 r. organizowane są Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego, mające na celu promowanie zabytków Małopolski. 5 zespołów zabytkowych wpisanych było na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Są to:

• Stare Miasto w Krakowie
• kopalnia soli w Wieliczce
• Były obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau Muzeum w Oświęcimiu oraz Brzezince
• klasztor oraz park pielgrzymkowy w Kalwarii Zebrzydowskiej
• drewniane kościoły południowej Małopolski

Ta sekcja wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie potrafią naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, trzeba też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu. Sprawdź też: Zasady tworzenia list.

Wielokrotnie odwiedzane są też:

• Tarnów
• Andrychów
• Bochnia – kopalnia soli, uzdrowisko oraz sanatorium
• Lanckorona
• Krynica oraz inne miejscowości uzdrowiskowo-wypoczynkowe
• Zamek w Nowym Wiśniczu

Popularnymi obszarami turystyki pieszej oraz sportów zimowych są pasma górskie Beskidów oraz Tatr.

Utworzono także Karpacki Szlak Rowerowy, który, wraz ze szlakami łącznikowymi, prowadzi przez najbardziej znane oraz cenne historycznie miejscowości województwa małopolskiego.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny województwa małopolskiego.

W dniu 1 stycznia 1999 r. weszła w życie reforma administracyjna Polski. Stworzyła ona dwa nowe szczeble samorządu lokalnego, czego efektem była m.in. przeistoczenie ilości województw, ich granic oraz nazw. w ten sposób powstało samorządowe województwo małopolskie. W jego skład weszły ówczesne województwa krakowskie oraz nowosądeckie oraz części województw: bielskiego, kieleckiego, katowickiego, krośnieńskiego oraz tarnowskiego. Województwo małopolskie składają się na 22 powiaty, 182 gminy, 1904 sołectwa. na jego terenie istnieje 61 miast oraz 2630 wsi.^{potrzebne źródło}

Powiaty Małopolski Dane z 31 grudnia 2010

lp.	Herb	Powiat	stolica	powierzchnia (km²)	ludność	gęstość zaludnienia (osób/km²)
1		bocheński	Bochnia	649,28	102 592	158
2		brzeski	Brzesko	590	91 643	155,3
3		chrzanowski	Chrzanów	371,49	127 540	343,3
4		dąbrowski	Dąbrowa Tarnowska	530	58 631	110,6
5		gorlicki	Gorlice	967,36	107 148	110,8
6		krakowski	Kraków	1229,62	256 260	208,4
7		limanowski	Limanowa	951,96	125 108	131,4
8		miechowski	Miechów	676,73	49 977	73,9
9		myślenicki	Myślenice	673,3	120 903	178,8
10		nowosądecki	Nowy Sącz	1550,24	204 092	131,7
11		nowotarski	Nowy Targ	1474,66	185 917	126,1
12		olkuski	Olkusz	622,19	113 814	182,9
13		oświęcimski	Oświęcim	406,03	153 705	378,6
14		proszowicki	Proszowice	414,57	43 406	104,7
15		suski	Sucha Beskidzka	685,75	83 006	121
16		tarnowski	Tarnów	1413,44	196 810	139,2
17		tatrzański	Zakopane	471,62	65 542	139
18		wadowicki	Wadowice	645,74	156 488	242,3
19		wielicki	Wieliczka	429,2	112 161	261,3
20		Kraków	-	327	756 183	2312,5
21		Nowy Sącz	-	58	84 537	1457,5
22		Tarnów	-	72,4	114 635	1583,4
Razem	-	22	19	15 182,87	3 310 094	218

Sprawdź też

• podział administracyjny województwa małopolskiego
• województwo krakowskie
• województwo nowosądeckie
• województwo tarnowskie

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego
• Wrota Małopolski – oficjalny portal wojewódzki

p • d • e Województwo małopolskie Powiaty grodzkie Kraków • Nowy Sącz • Tarnów Powiaty ziemskie bocheński • brzeski • chrzanowski • dąbrowski • gorlicki • krakowski • limanowski • miechowski • myślenicki • nowosądecki • nowotarski • olkuski • oświęcimski • proszowicki • suski • tarnowski • tatrzański • wadowicki • wielicki

p • d • e Miasta województwa małopolskiego Miasta na prawach powiatu Kraków • Nowy Sącz • Tarnów Miasta powiatowe Bochnia • Brzesko • Chrzanów • Dąbrowa Tarnowska • Gorlice • Limanowa • Miechów • Myślenice • Nowy Targ • Olkusz • Oświęcim • Proszowice • Sucha Beskidzka • Wadowice • Wieliczka • Zakopane Miasta gminne Alwernia • Andrychów • Biecz • Bobowa • Brzeszcze • Bukowno • Chełmek • Ciężkowice • Czchów • Dobczyce • Grybów • Jordanów • Kalwaria Zebrzydowska • Kęty • Krynica-Zdrój • Krzeszowice • Libiąż • Maków Podhalański • Miechów • Mszana Dolna • Muszyna • Niepołomice • Nowe Brzesko • Nowy Wiśnicz • Piwniczna-Zdrój • Rabka-Zdrój • Ryglice • Skała • Skawina • Słomniki • Stary Sącz • Sułkowice • Szczawnica • Szczucin • Świątniki Górne • Trzebinia • Tuchów • Wojnicz • Wolbrom • Zakliczyn • Zator • Żabno

p • d • e Województwa Polski dolnośląskie • kujawsko-pomorskie • lubelskie • lubuskie • łódzkie • małopolskie • mazowieckie • opolskie • podkarpackie • podlaskie • pomorskie • śląskie • świętokrzyskie • warmińsko-mazurskie • wielkopolskie • zachodniopomorskie