Wyrażenia regularne (ang. regular expressions, w skrócie regex albo regexp) – wzorce, które opisują łańcuchy symboli. Teoria wyrażeń regularnych jest związana z teorią języków regularnych. Wyrażenia regularne potrafią określać zbiór pasujących łańcuchów, potrafią także wyszczególniać istotne części łańcucha.
Wyrażenia regularne to w informatyce teoretycznej ciągi znaków pozwalające opisywać języki regularne. W praktyce znalazły bardzo szerokie zastosowanie, pozwalają bowiem w łatwy sposób opisywać wzorce tekstu, natomiast istniejące algorytmy w efektywny sposób określają, czy podany ciąg znaków pasuje do wzorca albo wyszukują w tekście wystąpienia wzorca. Wyrażenia regularne w praktycznych zastosowaniach są zapisywane za pomocą bogatszej oraz łatwiejszej w użyciu składni niż ta stosowana w rozważaniach teoretycznych. Co więcej, opisane niżej powszechnie wykorzystywane wsteczne referencje (czyli użycie wcześniej dopasowanego fragmentu tekstu jako części wzorca), powodują, że wyrażenie regularne je zawierające może nie definiować języka regularnego.
Wyrażenia regularne stanowią integralną cząstka narzędzi systemowych takich jak sed, grep, wielu edytorów tekstu, języków programowania przetwarzających tekst AWK oraz Perl, a także są dostępne jako odrębne biblioteki dla wszystkich języków używanych obecnie.
Dwie najpopularniejsze składnie wyrażeń regularnych to składnia uniksowa oraz składnia perlowa. Składnia perlowa jest wydatnie bardziej rozbudowana. Jest ona używana nie tylko w języku Perl, ale także w innych językach programowania: Ruby, bibliotece PCRE do C oraz w narzędziu powłoki o nazwie pcregrep (znanego też jako pgrep). Perlową składnię stosuje się także w maskach przepisań mod rewrite.
Wyrażenie regularne w informatyce teoretycznej
Definicja wyrażeń regularnych
Wyrażeniem regularnym nad alfabetem
nazywamy ciąg znaków składający się z symboli
oraz symboli
z alfabetu
następującej postaci:
(słowo puste) są wyrażeniami regularnymi;
- wszystkie symbole
są wyrażeniami regularnymi;
- jeśli
są wyrażeniami regularnymi, to są nimi również:
(domknięcie Kleene'ego)
(konkatenacja)
(suma)
(grupowanie)
- wszystkie wyrażenia regularne są postaci opisanej w punktach 1-3.
Każde wyrażenie regularne definiuje pewien język formalny. Każdy język definiowany przez wyrażenie regularne jest regularny.
Definicja języka określanego przez wyrażenie regularne
Język definiowany przez wyrażenie regularne jest definiowany indukcyjnie. Niech L(w) oznacza język definiowany przez w. Wtedy baza indukcji jest następująca:
(zbiór zawierający tylko słowo puste)
(zbiór pusty)
dla dowolnego a z alfabetu
Natomiast do konstrukcji wyrażeń służą 3 symbole:
Gwiazdka wiąże najsilniej, konkatenacja słabiej, suma najsłabiej.
Własności wyrażeń regularnych
Wyrażenia są równoważne kiedy definiują ten sam język: 
Przykład 1
Wyjaśnienie reguł:
– dowolny ciąg składający się
, np.
,
, a także pusty
– sekwencja, najpierw
, następnie 
– alternatywa, albo
, albo 
Przykład 2
Wyrażenie
definiuje język zawierający dokładnie dwa słowa: "Wiki" oraz "wiki". To samo da się wyrazić wprost
.
Przykład 3
Wyrażenie
definiuje język wszystkich słów nad alfabetem
, które zawierają podsłowo baba.
Wyrażenia regularne a automaty skończone
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Języki regularne da się opisać także za pomocą automatów skończonych:
- niedeterministycznego automatu skończonego (NAS) z
-przejściami (automat może zmienić swój stan bez podania symbolu wejściowego),
- niedeterministycznego automatu skończonego bez
-przejść, oraz
- deterministycznego automatu skończonego (DAS).
| Automat skończony |
Wyrażenie regularne |
 |
automat dla pustego języka, nie zawierającego żadnego słowa;  |
 |
automat dla języka akceptującego tylko słowo puste;  |
 |
automat dla języka akceptującego tylko jeden symbol;  |
 |
NAS dla konkatenacji dwóch wyrażeń regularnych:  |
 |
NAS dla sumy dwóch wyrażeń regularnych:  |
 |
NAS dla domknięcia Kleene'ego wyrażenia regularnego:  |
Jedne z pierwszych praktycznych implementacji wyrażeń regularnych opierały się właśnie na symulacji programowej automatu skończonego. Najpierw budowany jest NAS z
-przejściami zgodnie ze schematem pokazanym wyżej, następnie usuwane są
-przejścia, kolejnym krokiem jest determinizacja automatu skończonego, czego wynikiem jest otrzymanie DAS, ostatnim zaś etapem jego minimalizacja. Symulowanie DAS jest bardzo proste oraz szybkie; pierwsze narzędzia systemu Unix używały tej metody, wykorzystuje ją także język AWK, Tcl, a także biblioteki dla języka Haskell.
Wyrażenia regularne w praktyce
Porównanie składni praktycznej z teoretyczną
Na początku zostaną pokazane różnice oraz części wspólne zapisu teoretycznego oraz praktycznego.
Podstawowe elementy
Podstawowe elementy wyrażeń regularnych:
- Każdy znak, oprócz znaków specjalnych, wyznacza sam siebie, np. a wyznacza łańcuch złożony ze znaku a.
- Kolejne symbole oznaczają, że w łańcuchu muszą wystąpić dokładnie te symbole w dokładnie takiej samej kolejności, np. ab oznacza że łańcuch musi składać się z litery a poprzedzającej literę b.
- Kropka . oznacza dowolny znak z wyjątkiem znaku nowego wiersza (zależnie od ustawień oraz rodzaju wyrażeń).
- Znaki specjalne poprzedzone odwrotnym ukośnikiem \ powodują, że poprzedzanym znakom nie są nadawane żadne dodatkowe znaczenia oraz oznaczają same siebie, np. \. oznacza znak kropki (a nie dowolny znak).
- Zestaw znaków pomiędzy nawiasami kwadratowymi oznacza jeden dowolny znak objęty nawiasami kwadratowymi, np. [abc] oznacza a, b albo c. Można używać także przedziałów: [a-c]. Między nawiasami kwadratowymi:
- Daszek ^ na początku zestawu oznacza wszystkie znaki oprócz tych z zestawu.
- Aby uniknąć niejasności, znaki - (łącznik) oraz (zamknięcie nawiasu kwadratowego) zapisywane są na skraju zestawu albo w poniektórych systemach po znaku odwrotnego ukośnika, daszek zaś wszędzie z wyjątkiem początku łańcucha. Zasady te bywają zróżnicowane w zależności od konkretnej implementacji.
- Przeważajaca ilość znaków specjalnych w tym miejscu traci swoje znaczenie.
- Między nawiasami okrągłymi ( oraz ) grupuje się symbole, do ich późniejszego wykorzystania.
- Gwiazdka * po symbolu, (nawiasie, pojedynczym znaku) nazywana jest domknięciem Kleene'a oraz oznacza zero albo więcej wystąpień poprzedzającego wyrażenia.
- Znak zapytania ? po symbolu oznacza najwyżej jedno (być może zero) wystąpienie poprzedzającego wyrażenia.
- Plus + po symbolu oznacza przynajmniej jedno wystąpienie poprzedzającego go wyrażenia.
- Daszek ^ oznacza początek wiersza, dolar $ oznacza koniec wiersza.
- Pionowa kreska (ang. pipeline) | to operator OR np. jeśli napiszemy a|b|c oznacza to, że w danym wyrażeniu może wystąpić a albo b albo c.
- Znaki \<, \> oznaczające początek oraz koniec wyrazu. Np. \<al znajdzie wszystkie wyrazy zaczynające się na al. et\> znajdzie wyrazy które kończą się na et.
Przykład 1
Polski kod pocztowy składa się z sekwencji następujących elementów:
- dwóch cyfr ([0-9][0-9]),
- myślnika (-),
- trzech cyfr ([0-9][0-9][0-9]).
Ostatecznie wyrażenie regularne, które opisuje kod pocztowy [0-9][0-9]-[0-9][0-9][0-9] albo wykorzystując opisane niżej rozszerzenia perla: [0-9]{2}-[0-9]{3}.
Przykład 2
Napis reprezentujący liczbę rzeczywistą składa się z następujących elementów:
- opcjonalnego znaku ([+-]?);
- przynajmniej jednej cyfry ([0-9]+);
- opcjonalnej części ułamkowej (?), która składa się z kolei z:
- kropki dziesiętnej (\.);
- przynajmniej jednej cyfry ([0-9]+).
Wyrażenie regularne opisujące taki napis: [+-]?[0-9]+(\.[0-9]+)?.
Przykład 3
Wyrażenie sprawdzające poprawność adresów poczty elektronicznej (w wersji uproszczonej, opisujące adresy w najpopularniejszej formie): ^[_a-zA-Z0-9-]+(\.[_a-zA-Z0-9-]+)*@[a-zA-Z0-9-]+(\.[a-zA-Z0-9-]{1,})*\.([a-zA-Z]{2,}){1}$.
Rozszerzenia Perla
Rozszerzenia Perla to pomiędzy innymi:
- Negacja zestawu (wszystko, co nie trzeba do zestawu).
- cyfry są zastępowane znakami \d (dowolna cyfra) oraz \D (wszystko co nie jest cyfrą)
- znaki "białe" \s oraz \S (przeciwieństwo)
- Rozszerzony zapis przedziałów, wprowadzenie klas znaków np.:
- [:digit:] oznacza dowolną cyfrę
- [:alpha:] literę
- [:alnum:] literę albo cyfrę
- Możliwość precyzyjnego określenia liczby wystąpień danego wyrażenia
- wyrażenie{N} oznacza dokładnie N wystąpień
- wyrażenie{N,} przynajmniej N wystąpień wyrażenia
- wyrażenie{,M} co najwyżej M wystąpień wyrażenia
- wyrażenie{N,M} od N do M wystąpień wyrażenia
- Referencje wsteczne, czyli możliwość odwoływania się do odnalezionych podciągów zgrupowanych poprzez nawiasy. Np. w wyrażeniu "(.*)\1" referencją wsteczną jest "\1" oraz oznacza powtórzenie ciągu znalezionego w ramach pierwszej grupy nawiasów. To rozszerzenie dopuszcza definiować języki, które nie są regularne.
Wyrażenia zachłanne (ang. greedy)
Kwantyfikatory w wyrażeniach regularnych dopasowują tak wiele znaków jak to możliwe, są to więc tzw. wyrażenia zachłanne (greedy – z ang. zachłanne, łapczywe). Może to być znaczącym problemem. Przykładowo, aby dopasować pierwszy element, znajdujący się w podwójnych nawiasach kwadratowych w tekście:
- Kolejna eksplozja wieloryba nastąpiła na [[Tajwan]]ie, [[26 stycznia]] [[1990]].
użytkownik użyłby najchętniej wyrażenia (\[\[.*\]\]), które wygląda poprawnie (nawias kwadratowy powinien być interpretowany jako znak, dlatego poprzedzony jest odwrotnym ukośnikiem), jednak zwróci ciąg [[Tajwan]]ie, [[26 stycznia]] [[1990]] zamiast oczekiwanego [[Tajwan]].
Są dwie metody na uniknięcie tego problemu. Po pierwsze, zamiast określać co winno być dopasowane, da się określić co nie powinno być dopasowane. W tym przypadku ] jest znakiem niepożądanym, więc wyrażenie miałoby osoba (\[\[[^\]]*\]\]). Jednak nie uda się w ten sposób dopasować ciągu znaków w postaci:
- A B C [[D E] F G]]
Drugą, bardziej współczesną metodą jest "zmuszenie" kwantyfikatora, aby nie był typu "greedy", poprzez dopisanie za nim znaku zapytania (\[\[.*?\]\]). Są to tak zwane "leniwe" (ang. lazy) odmiany kwantyfikatorów.
Bibliografia
- Jeffrey E.F. Friedl: Wyrażenia regularne. Gliwice: Helion O`REILLY, 2001. ISBN 83-7197-351-9. (pol.)
- Tony Stubblebine: Wyrażenia regularne leksykon kieszonkowy Wydanie I. Gliwice: Helion O`REILLY, 12 2003. ISBN 83-7361-075-8.
- Tony Stubblebine: Wyrażenia regularne leksykon kieszonkowy Wydanie II. Gliwice: Helion O`REILLY, 01 2008. ISBN 978-83-246-1392-2.
- Hopcroft, John E; Ullman, Jeffrey D; Konikowska, Beata: Wprowadzenie do teorii automatów, języków oraz obliczeń. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2003. ISBN 83-01-14090-9.
Sprawdź też
Linki zewnętrzne