Zakopane – miasto oraz gmina w województwie małopolskim, siedziba powiatu tatrzańskiego. Wedle danych z 31 grudnia 2009 r.[2] miasto miało 26 737 mieszkańców oraz było drugim co do wielkości po Nowym Targu miastem Podhala.
Zakopane jest największym ośrodkiem miejskim w bezpośrednim otoczeniu Tatr, dużym ośrodkiem sportów zimowych, od dawna nazywane nieformalnie zimową stolicą Polski. W granicach administracyjnych miasta istnieje także znaczna cząstka Tatrzańskiego Parku Narodowego (od Doliny Suchej Wody do Doliny Małej Łąki).
W latach 1977–1994 miejscowość była siedzibą gminy Tatrzańskiej.
Położenie
Miasto leżące jest u stóp Tatr, w Rowie Podtatrzańskim (Kotlina Zakopiańska), nad kilkoma potokami, których wody ostatecznie wpadają do rzeki Zakopianka dopływu Białego Dunajca. Jest najwyżej położonym miastem Polski. W granicach administracyjnych miasta istnieje cząstka Tatr (z najwyższym punktem jakim jest wierzchołek Świnicy – 2301 m n.p.m.). Pomijając tereny TPN, miasto leży na wysokości 750-1126 m n.p.m. Centralny punkt Zakopanego – skrzyżowanie ul. Krupówki oraz Kościuszki istnieje na wysokości 838 m n.p.m. Na północy rozciąga się pasmo Gubałówki, a na południu nad miastem góruje Giewont.
Wedle danych z roku 2005[3] Zakopane ma obszar 84,35 km², w tym: użytki rolne: 31%, użytki leśne: 57%
Miasto stanowi 17,89% powierzchni powiatu.
Sąsiednie gminy: Bukowina Tatrzańska, Kościelisko, Poronin. Gmina sąsiaduje ze Słowacją.
W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego.
Dzielnice Zakopanego
Demografia
Dane z 30 czerwca 2004[4]:
| Opis |
Ogółem |
Kobiety |
Mężczyźni |
| jednostka |
osób |
% |
osób |
% |
osób |
% |
| populacja |
27 647 |
100 |
15 005 |
54,3 |
12 642 |
45,7 |
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²) |
329,1 |
178,6 |
150,5 |
Warunki naturalne
Klimat
| Średnia temperatura oraz opady dla Kasprowego Wierchu |
| Miesiąc |
Sty |
Lut |
Mar |
Kwi |
Maj |
Cze |
Lip |
Sie |
Wrz |
Paź |
Lis |
Gru |
Roczna |
| Rekordowo wysokie temperatury [°C] |
6 |
4 |
8 |
11 |
17 |
24 |
21 |
22 |
22 |
13 |
9 |
7 |
24 |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] |
-7 |
-7 |
-4 |
-2 |
4 |
8 |
11 |
10 |
7 |
3 |
-2 |
-4 |
2 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] |
-11 |
-12 |
-8 |
-6 |
-1 |
4 |
5 |
5 |
2 |
-1 |
-6 |
-8 |
-3 |
| Rekordowo małe temperatury [°C] |
-28 |
-30 |
-23 |
-17 |
-13 |
-5 |
-2 |
-3 |
-8 |
-11 |
-19 |
-22 |
-30 |
| Opady [mm] |
116.8 |
78.7 |
78.7 |
116.8 |
137.2 |
208.3 |
205.7 |
162.6 |
83.8 |
96.5 |
83.8 |
106.7 |
1468,1 |
| Średnia liczba dni deszczowych |
13.2 |
9.8 |
8.8 |
12.5 |
11.8 |
13.9 |
13.4 |
11.2 |
8.1 |
8.6 |
9 |
13.3 |
133,6 |
| Źródło: Weatherbase[5] 15.12.2008 |
Historia
Zakopane powstało jako osada na miejscu sezonowych osad pasterskich. Pierwszy (zaginiony) przywilej osadniczy wydał podobno Stefan Batory w 1578 roku, który to przywilej stał się zatwierdzony przez króla Michała Wiśniowieckiego przywilejem osadniczym w 1670 roku (znanym tylko z odpisów – nie zachował się oryginał). W 1676 roku wieś liczyła 43 mieszkańców (wraz z Olczą oraz Poroninem). Pierwotnie osada należała do króla, później do cesarsko-królewskiego skarbu austriackiego. W 1824 roku Zakopane wraz z częścią Tatr było sprzedane węgierskiej rodzinie Homolacsów. W XVIII wieku w Kuźnicach zbudowano hutę żelaza (w XIX wieku był to największy zakład metalurgiczny w Galicji). Rozkwit Zakopanego zaczął się w drugiej połowie XIX w., kiedy to właściwości klimatyczne Zakopanego zaczął popularyzować Tytus Chałubiński. W roku 1876 Towarzystwo Tatrzańskie otworzyło w Zakopanem szkołę snycerską. W 1886 r. było uznane za uzdrowisko. W 1889 roku Zakopane liczyło już 3000 mieszkańców. W tymże też roku kupił je na licytacji (wraz z dużą częścią Tatr) hrabia Władysław Zamoyski – "mąż opatrznościowy" Tatr polskich, który stworzył podwaliny obecnego parku narodowego. Wedle austriackiego spisu ludności z 1900 w 1075 budynkach w Zakopanem na obszarze 6491 hektarów (gemeinde oraz gutsgebiete) mieszkało 5768 osób (gęstość zaludnienia 88,9 os./km²), z czego 5531 (95,9%) było katolikami a 234 (4,1%) wyznawcami judaizmu[6].
Synagoga Riegelhaupta w Zakopanem zburzona w 1942
W 1933 roku Zakopane uzyskało prawa miejskie. W czasie II wojny światowej Zakopane stało się punktem przerzutowym na Węgry. W podziemiach hotelu "Palace" mieścił się areszt Gestapo. Na początku marca 1940 w wilii "Tadeusz" przy drodze do Białego miała miejsce III Metodyczna Konferencja NKWD oraz Gestapo, na której omówiono metody pracy operacyjnej przeciwko polskiemu podziemiu oraz wymieniono się informacjami.
Kultura oraz sztuka
Zakopane na przedwojennej mapie WIG
Neoromański kościół parafialny pw. Świętej Rodziny na Krupówkach
Zimowa panorama miasta z Gubałówki
Zakopane.Widok ogólny.Pocztówka z 1916 roku.
Znaczenie dla kultury polskiej
Pod koniec XIX wieku Zakopane stało się ośrodkiem kulturalnym, odwiedzanym (lub zamieszkanym) przez takie sławne postacie polskiej kultury jak: Henryk Sienkiewicz, Władysław Orkan, Stanisław Witkiewicz, Stefan Żeromski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz oraz inni. Stanisław Witkiewicz (ojciec) jest autorem tzw. stylu zakopiańskiego (zwanego też od jego nazwiska witkiewiczowskim) w budownictwie. Z pobytem letników a później także osiedlającej się w Zakopanem inteligencji nastąpił rozwój turystyki oraz taternictwa. W 1873 r. zawiązało się Towarzystwo Tatrzańskie, którego celem było propagowanie wiedzy o Tatrach, badanie ich, ułatwienie turystyki, ochrona przyrody oraz popieranie miejscowego rozwoju. Wśród inicjatorów powstania Towarzystwa był Tytus Chałubiński, ks. Józef Stolarczyk, Walery Eljasz-Radzikowski oraz inni. Działalności tego Towarzystwa Zakopane zawdzięcza pierwsze oświetlenie, organizację poczty oraz telegrafu, budowę Dworca Tatrzańskiego. Rozwój taternictwa oraz powtarzające się wypadki były powodem powołania Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (1909). Inicjatorem jego powstania był przede wszystkim Mariusz Zaruski. Z pobytem letników związana jest także historia teatru w Zakopanem. Pierwsze przedstawienia wystawiane były przez zespoły amatorskie wykonywane przez gości, ale już w 1892 Zakopane odwiedza zespół teatralny złożony z zawodowych aktorów. Powołany w 1900 r. Związek Przyjaciół Zakopanego zainicjował powstanie stałego teatru amatorskiego, a od 1904 sezonowego zespołu zawodowego. W Zakopanem występowała Helena Modrzejewska, Antonina Hoffman, Irena oraz Ludwik Solscy oraz inni. W latach międzywojennych działał w Zakopanem Teatr Formistyczny.
Z działalnością Związku Przyjaciół Zakopanego związana jest także budowa pomnika Tytusa Chałubińskiego oraz powstanie pierwszych stowarzyszeń sportowych. Do najsławniejszych zabytków zaliczane są: barokowy drewniany kościółek obok zabytkowego Cmentarza Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku; zabytkowa góralska zabudowa drewniana; budowle w stylu zakopiańskim; wille (np. Koliba, Pod Jedlami, Atma oraz inne).
Muzea oraz galerie sztuki
Turystyka oraz sport
Rokrocznie na Wielkiej Krokwi przebiega się Puchar Świata w skokach narciarskich. W mieście tym trzykrotnie odbywały się mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym: w latach 1929, 1939 oraz w 1962 oraz jeden raz mistrzostwa świata w narciarstwie alpejskim w 1939 roku. Miasto kandydowało do organizacji Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2011 (przegrana z Oslo), Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2013 (przegrana z Val di Fiemme) oraz Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2015 (przegrana z Falun). Planuje jednak połączyć swoje siły z Krakowem oraz kandydować do organizacji Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2017[7]. Miasto starało się też (bezskutecznie) o organizację w 2006 roku Zimowych Igrzysk Olimpijskich (wygrał Turyn).
Mistrzostwa Świata Rozegrane w Zakopanem
Mistrzostwa Europy Rozegrane w Zakopanem
Uniwersjady Rozegrane w Zakopanem
Liczne sanatoria oraz domy wypoczynkowe oraz duża baza noclegowa, czynią z Zakopanego miejscowość atrakcyjną dla turystów. Główną atrakcją turystyczną są Tatry. Odmienne to:
Szlaki turystyczne
Zakopane jest punktem wyjściowym dla następujących pieszych szlaków turystycznych w Tatry oraz Pogórze Spisko-Gubałowskie:
Wspólnoty wyznaniowe
Komunikacja
Komunikację autobusową zapewnia PKS oraz przewoźnicy prywatni zarówno w ramach regularnych, całorocznych linii jak oraz okresowych, uruchamianych dodatkowo w sezonach turystycznych. Komunikacja z miejscowościami sąsiednimi w głównej mierze zapewniana jest przez regularne linie prywatnych przewoźników. Po mieście kursują linie komunikacji miejskiej obsługiwane przez PKS oraz przewoźników prywatnych tzw. busy które posiadają podstawowy punkt pod barem FIS koło ronda przy dworcach kolejowym oraz autobusowym. Zapewniają komunikację z centrum miasta do sąsiednich miejscowości, początków szlaków turystycznych prowadzących w Tatry oraz okolice Zakopanego, oraz obiektów turystycznych (np. wyciągów oraz tras narciarskich) – m.in. do wylotów dolin: Chochołowskiej, Kościeliskiej, Małej Łąki, Strążyskiej, Białego, do Kuźnic – dolna stacja kolei linowej na Kasprowy Wierch, tras narciarskich pod Nosalem, Jaszczurówki, Toporowej Cyrhli, Brzezin, Zazadniej, Wierchporońca, na Głodówkę, do granicy na Łysej Polanie, Palenicy Białczańskiej (droga do Doliny Roztoki oraz Morskiego Oka), do Bukowiny Tatrzańskiej, Poronina, Białego Dunajca, Małego Cichego, Murzasichla, Olczy, na Szymoszkową Polanę, do dolnej stacji wyciągu na Butorowy Wierch, do Kościeliska oraz Witowa). Opłaty wynoszą od dwóch do sześciu – ośmiu złotych od osoby zależnie od trasy. Tabor to prywatne mikrobusy zabierające od dziesięciu do 22 osób, jest możliwość zabrania bagażu (plecaka), a zimą nart, przeważajaca ilość jest wyposażona w środki łączności. Jeden z mikrobusów dostosowany jest do transportu osób niepełnosprawnych.
Współpraca międzynarodowa
Miasta oraz gminy partnerskie:
Sprawdź też
Przypisy
Linki zewnętrzne
|
Miejscowości oraz osady podtatrzańskie |
|
| Orawa |
|
|
| Podhale |
|
|
| Spisz |
Łysa Polana • Jaworzyna Spiska • Podspady • Zdziar • Wysokie Tatry ( Tatrzańska Kotlina, Kieżmarskie Żłoby, Matlary, Łomnica Tatrzańska, Tatrzańska Leśna, Górny Smokowiec, Dolny Smokowiec, Stary Smokowiec, Nowy Smokowiec, Tatrzańskie Zręby, Tatrzańska Polanka, Nowa Polanka, Wyżnie Hagi) • Stara Leśna • Nowa Leśna
|
|
| Liptów |
|
|
-cropped.jpg&filetimestamp=20100128194709)
.JPG&filetimestamp=20080315155617)
