Zatarcie skazania – instytucja prawa karnego, która powoduje uznanie skazania za przestępstwo za niebyłe po upływie określonego czasu. Stanowi narzędzie ułatwiające resocjalizację (powrót do społeczeństwa) osób, które odbyły karę.
Rys historyczny
Pierwotnie występująca forma piętnowania, polegająca na oznaczeniu na ciele skazanego jego karalności, rozwinęła się współcześnie w istnienie rejestrów karnych zawierających dane dotyczące osób uprzednio karanych.
Już w 1890 r. na IV Kongresie Międzynarodowym Karnym oraz Penitencjarnym w Petersburgu stwierdzono, że zbyt swobodne posługiwanie się rejestrem karnym stanowi rzeczywistą przeszkodę pomocy więźniom, utrudnia znalezienie im pracy oraz jest nieraz powodem recydywy zwolnionych więźniów. Problematyka ta była także przedmiotem dyskusji na późniejszych kongresach. W okresie powojennym szeroko dyskutowano nad tym zagadnieniem na XII Kongresie Karnym oraz penitencjarnym w Hadze w 1950 r.
Zagadnienie to da się zresztą rozpatrywać albo z pozycji koncepcji najdalej idącej – pozostawienie piętna skazania do końca życia, albo uznania osoby natychmiast po odbyciu kary za nie karaną, albo przyjąć rozwiązanie pośrednie, polegające na uznaniu za niebyłe skazania po pewnym określonym czasie. To ostatnie przyjmuje przeważajaca ilość kodeksów karnych, w tym także polski.
Rola społeczna
Instytucja zatarcia skazania powoduje uznanie skazania za niebyłe. Oznacza to, że osoba, co do której nastąpiło skazanie, jest uważana za niekaraną, a z zatartego skazania nie da się wyciągnąć żadnych skutków prawnych (jest to przykład fikcji prawnej). Z Krajowego Rejestru Karnego jest usuwana karta karna. Tak więc osoba, wobec której zastosowano zatarcie skazania może w stosunkach prawnych występować jako niekarana. Z socjologicznego punktu widzenia zatarcie skazania ma pełnić funkcję ułatwiającą integrację skazanego ze społeczeństwem. Zatarcie skazania w polskim Kodeksie karnym z 1997 r. następuje z mocy prawa albo na wniosek skazanego.
Wpis o karalności, zwłaszcza kiedy dotyczy przestępstwa popełnionego umyślnie, wydatnie pogarsza szanse starającego się o pracę. Karty dotyczące karalności są także niezbędnym dokumentem, który trzeba złożyć w przypadku starań o wpis na listę radców prawnych czy adwokatów. W przypadku kandydatów na urzędników państwowych same urzędy są o odpowiednie dane do Krajowego Rejestru Karnego. Z kolei wobec spotykanych nieprawidłowości w działaniach organów ochrony prawnej, zdarza się, że osoba wobec której przez długi okres toczy się postępowanie karne, nie wie w którym momencie postępowanie wobec niej bywa umorzone.
Zatarcie skazania pełni ważną rolę społeczną. Prawidłowe funkcjonowanie tych instytucji prawa karnego materialnego, ich powszechna znajomość wpłynęły na pewność sytuacji prawnej obywateli. Posiadają więc one niebagatelny wpływ na życie społeczne w państwie.
Współcześnie zatarcie skazania powoli staje się instytucją martwą, albowiem w wielu zawodach zaufania publicznego wymagany jest tak zwany nieskazitelny charakter, co oznacza nie figurowanie w krajowym rejestrze karnym oraz rejestrach policyjnych. Dane z tych rejestrów nie są usuwane pomimo zatarcia skazania[1]. W kontekście wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego z dnia 14 marca 2011 roku[2] figurujący w żaden sposób nie może domagać się ich usunięcia.
Przesłanki zatarcia skazania
Zatarcie skazania w przypadku skazania na karę pozbawienia wolności albo na karę 25 lat pozbawienia wolności następuje z mocy prawa z upływem 10 lat od wykonania albo darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania (art.107 par.5 oraz 6 k.k.).
W przypadku kary pozbawienia wolności, jeżeli nie przekracza 3 lat, sąd może na wniosek skazanego zarządzić zatarcie już po upływie 5 lat od wykonania, darowania albo przedawnienia jej wykonania (art. 107 par. 2 k.k.). Warunkiem bezwzględnym jest jednak to, aby w tym okresie skazany przestrzegał porządku prawnego.
W razie skazania na karę dożywotniego pozbawienia wolności zatarcie następuje z mocy prawa z upływem 10 lat wykonania albo darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania. Jeżeli sprawca czynu zabronionego przez ustawę karną był skazany na grzywnę albo karę ograniczenia wolności, zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem 5 lat od wykonania albo darowania kary albo przedawnienia jej wykonania. Skazany może zgłosić do sądu wniosek o zatarcie skazania po upływie 3 lat od wykonania, darowania albo przedawnienia wykonania kary (art. 107 par. 4 k.k. ).
Sąd może nie uwzględnić wniosku skazanego o zatarcie skazania bądź to z przyczyn formalnych (np. nie upłynął jeszcze termin do zatarcia skazania), bądź też z przyczyn merytorycznych, a więc w razie stwierdzenia, że skazany w okresie wymaganym do zatarcia skazania nie przestrzegał porządku prawnego. Skoro pozytywne załatwienie wniosku skazanego uzależnione jest od przestrzegania przez niego porządku prawnego, sąd zobowiązany będzie do dokonania w tym przedmiocie ustaleń.
W przypadku odstąpienia od wymierzenia kary zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem roku od wydania prawomocnego orzeczenia. Jeżeli orzeczono środek karny, zatarcie skazania nie może nastąpić przed jego wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania. W przypadku kiedy na sprawcy ciążą dwa albo więcej skazań nie pozostających w zbiegu przestępstw, jak także jeśli skazany po rozpoczęciu lecz po upływie okresu wymagającego do zatarcia skazania ponownie popełnił przestępstwo, dopuszczalne jest tylko zatarcie wszystkich skazań. Zatarcie skazania musi doprowadzić do pełnego wykreślenia przestępstwa z karty karnej skazanego. Nie jest dopuszczalne wykreślanie skazań na raty tylko w stosunku do poniektórych zamieszczonych w karcie karnej czynów. Nie bywa sytuacji, kiedy zaciera się jedno skazanie, a inne pozostają; zasada ta dotyczy zarówno zatarć oraz skazania z mocy prawa jak oraz tych dokonywanych na wniosek skazanego. Zatarcie skazania może nastąpić także wskutek zmiany ustawodawstwa, kiedy wedle nowej ustawy czyn nie jest już zabroniony pod groźbą kary (art. 4 par. 4 k.k.), oraz w wypadku pomyślnego upływu okresu próby, na którą warunkowo zawieszono karę pozbawienia wolności, oraz dodatkowo 6 miesięcy (art. 76 par. 1 k.k.).
Przestępstwa, które nie ulegają zatarciu
Zatarciu skazania (w Polsce) nie podlegają przestępstwa przeciwko wolności seksualnej oraz obyczajności, jeśli poszkodowanym była osoba poniżej 15 roku życia (Art.106a).
Przypisy